گفته است : يعنى براى صدور حكم رشوه ميگرفتند ، و بعضى گفته‌اند : يعنى ربا ميخوردند ، و آن پيه حيوان كه حرام بود و نبايد ميخوردند ميفروختند و بهاى آن را تصرّف ميكردند . فخر : ممكن است اعتراض شود كه چگونه ممكن است منكر و زشت انجام شده را ترك كنند ؟ جواب آن است كه : 1 - خوددارى از تكرار عمل زشت نداشتند و هر منكرى كه انجام ميدادند باز هم آن را مىپسنديدند و ميكردند . 2 - هر كار زشت كه ميخواستند و دسترس داشتند ، خوددارى و ترك آن نميكردند ، 3 - از اصرار و كوشش در زشتيهاى انجام شده دستبردار نبودند . « تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ » 83 مجمع : مقصود كفّار مكّه است كه يهود با آنها طرح دوستى انداختند و وسيله ى جنگ احد بر عليه پيغمبر ( ص ) فراهم كردند . و حضرت امام باقر ( ع ) فرموده است : يعنى با سلاطين و ستمگران دوست ميشدند و كار زشت آنها را ميستودند تا از آنها استفاده كنند . « وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْه » 84 فخر : مقصود ايمان به حضرت موسى و تورات او است ، كه اگر بدرستى يهودى باشند نبايد با كافران دوست شوند كه در تورات آن را به سختى جلوگير شده است پس معلوم است كه براى جاه و مقام است و از اين جهت فاسق هستند ، و قفّال گفته است : ممكن است مقصود از « يؤمنون » كافران باشد ، يعنى اگر اين كافران آماده ى اسلام بودند يهود با آنها دوست نميشدند . تنوير المقباس ابن عبّاس : در جمله دو احتمال است : اوّل - اگر منافقين مؤمن ميشدند يهود با آنها دوستى نميكردند ، 2 - اگر يهود مؤمن مىشدند كافران مكّه دوست آنها نميشدند . « وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ » 84 مجمع : به دو جهت آنها فاسق ناميده شده‌اند : 1 - چون سركش و متمرد از امر خدا بودند با فسق مناسبتر است در بلاغت و رسا بودن مطلب تا توصيف بكفر ، 2 - چون با كفر و بيدينى باز فاسق هم بودند ،